Wełna: rzeka, która krzyżuje się z Nielbą

Wełna – rzeka, która krzyżuje się z inną rzeką

Wełna ma 118 km i jest prawym dopływem Warty. Płynie przez Pojezierze Gnieźnieńskie, przewleczona przez łańcuch jezior i dawne młyńskie piętrzenia. W Wągrowcu robi rzecz, która nie zdarza się nigdzie indziej w kraju: przecina się z Nielbą pod kątem prostym. Wody obu rzek mieszają się tylko w niewielkim stopniu. To zdecydowanie najsłynniejszy punkt tej trasy.

Sama rzeka jest jednak ciekawsza, niż zapowiada ta jedna atrakcja. Trzy razy zmienia charakter: w górnym biegu to ciąg jezior i łączących je strug, w środkowym – koryto jest w większości uregulowane, a poniżej Rogoźna – Wełna zwęża się, przyspiesza i płynie kamienistym dnem między wysokimi brzegami przez trzy rezerwaty przyrody. To ta ostatnia część decyduje o jej urodzie.

Skąd wypływa i dokąd płynie Wełna

Wełna zaczyna się w Osińcu pod Gnieznem i płynie na północny zachód, żeby po 118 km wpaść do Warty w Obornikach. Po drodze mija Janowiec Wielkopolski, Mieścisko, Wągrowiec, Rogoźno i Jaracz, a pod Rogoźnem przyjmuje Małą Wełnę – swój największy dopływ, który sam bywa osobnym szlakiem kajakowym.

Od Mieściska do ujścia jest około 60 km, co daje spokojny spływ na trzy, cztery dni. Starsze przewodniki liczą szlak wyżej, od Jeziora Jankowskiego, i podają 113,5 km, ale górny bieg jest dziś praktycznie niespławny – poziom wody jest zbyt niski, a koryto między jeziorami zarasta tak mocno, że spływ oznaczałby ciągłe przenoszenie kajaka. Powyżej Mieściska woda na niektórych odcinkach bywa zresztą brudna, co bywa argumentem rozstrzygającym.

Skrzyżowanie Wełny i Nielby – jedyne takie miejsce w Polsce

Na obrzeżach Wągrowca dwa koryta przecinają się w poprzek. Nurty przechodzą jeden przez drugi i płyną dalej swoimi drogami, bez wiru i bez wyraźnego wymieszania. Miejsce jest opisane jako jedyne takie skrzyżowanie rzek w Polsce i doczekało się promenady, tablicy oraz stałego zainteresowania ciekawskich.

Wbrew temu, co się czasem powtarza, nie zrobiła tego natura. Skrzyżowanie powstało w latach 1883-1884, podczas prac melioracyjnych, kiedy spółka wodna przeniosła główne koryto Nielby i skierowała jej nurt do starego kanału odwadniającego okoliczne łąki. Dopiero potem zauważono, że wody nie chcą się łączyć. Wyjaśnień tego zjawiska krąży kilka – od różnicy temperatur po odczyn i natlenienie – ale żadne z nich nie ma potwierdzenia w źródłach, które opisują to miejsce. Samo zjawisko jest bezsporne, ale jego mechanizm pozostaje nierozstrzygnięty.

Jazy, progi i przenoski – czego spodziewać się na wodzie

Wełna nie jest rzeką na pierwszy spływ. Przeszkody pojawiają się regularnie i część z nich trzeba obnieść brzegiem. Zaraz na początku, pod mostem w Rudzie Koźlance, stoi pochyły próg po dawnym młynie, który przy wyższej wodzie robi duże wrażenie i raczej nie jest miejscem na eksperymenty. W Wągrowcu, pod mostem na alei Jana Pawła II, dno jest sztucznie podniesione, a zaraz za mostem czeka kolejny pochyły próg – przy niskim stanie wody kajak obnosi się lewą stroną, przez szosę.

Przy wypływie z Jeziora Łęgowskiego stoi tama i tam przenoska jest obowiązkowa; czas na brzegu warto wykorzystać na widok z mostku nad spiętrzeniem. Za mostem w Pruścach ciągnie się próg długi na 230 metrów. W dolnym biegu przenosi się kajak przy tamie obok Muzeum Młynarstwa w Jaraczu oraz przy dwóch małych elektrowniach wodnych – w Kowanówku i w Obornikach, tuż przed ujściem. Ostatnia niespodzianka to jaz w Rudkach, który omija się lewą odnogą.

Poziom wody potrafi przesądzić o całym spływie. W górnym i środkowym biegu rzeka bywa płytka i wtedy szlak robi się uciążliwy, dlatego najlepszą porą jest wiosna. W dolnym biegu woda jest stabilniejsza, a rzeka bywa pływana nawet zimą. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualny stan wody.

Rezerwaty dolnego biegu: Promenada, Wełna i Słonawy

Poniżej Rogoźna zaczyna się najcenniejszy przyrodniczo fragment doliny. Kolejno mija trzy rezerwaty: Promenada, Wełna i Słonawy. Dwa ostatnie są rezerwatami wodnymi, czyli chronią samą rzekę – jej naturalne koryto, bystry nurt i dno, na którym odbywa się tarło ryb łososiowatych.

Ten sam odcinek jest jednocześnie najładniejszy i najściślej chroniony. W rezerwatach przyrody pływanie jest dozwolone wyłącznie na akwenach i szlakach wyznaczonych przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska – również wtedy, gdy jedynie fragment trasy przechodzi przez teren chroniony. Zasady bywają zmieniane, dlatego przed spływem poniżej Rogoźna najlepiej potwierdzić je u organizatora albo w dyrekcji RDOŚ w Poznaniu.

Odcinki spływu Wełną: od Mieściska do Obornik

Szlak dzieli się na cztery wygodne etapy. Mieścisko-Wągrowiec, około 12 km, zaczyna się progiem w Rudzie Koźlance. Wągrowiec-Rogoźno, około 16 km, prowadzi obok skrzyżowania rzek i przez Jezioro Łęgowskie, z obowiązkową przenoską przy tamie oraz długim progiem w Pruścach. Rogoźno-Jaracz, około 17 km, prowadzi naturalnym korytem przez trzy rezerwaty. Jaracz-Oborniki, około 15 km, zamyka trasę dwiema elektrowniami i ujściem do Warty. Wszystkie odcinki zobaczysz na mapie poniżej, z udogodnieniami i stanem wody. A jeśli wolisz zaplanować spływ po swojemu, własną trasę wyznaczysz w trybie „Po swojemu”.

Rodzinom z małymi dziećmi Wełny nie polecam. Spływy zaczynają się zwykle pod Mieściskiem, a więc od progu, który wymaga pewności w kajaku; na każdym z pozostałych odcinków czeka albo obowiązkowa przenoska, albo teren chroniony. Na spokojny weekend z dziećmi lepiej nadaje się wielkopolska Warta, a Wełnę zostawić sobie na później.

Zobacz szlak na interaktywnej mapie Kliknij, aby wczytać mapę z narysowanym przebiegiem trasy

Miejscowości na szlaku Wełny

Sercem szlaku jest Wągrowiec – miasto z klasztorem cysterskim, którego wieże widać z wody w drodze na Jezioro Łęgowskie, i ze skrzyżowaniem rzek na obrzeżach. Niżej leży Rogoźno, gdzie do Wełny wpada Mała Wełna i skąd rusza wiele zorganizowanych spływów. W Jaraczu warto zatrzymać się przy Muzeum Młynarstwa Polskiego, urządzonym w dawnym młynie tuż przy tamie – przenoska wypada dokładnie tam, gdzie i tak chce się wysiąść. Trasa kończy się w Obornikach, u ujścia do Warty.