Zalew Wiślany, Żuławy i Mierzeja

Zalew Wiślany – morska woda u ujścia Wisły

Zalew Wiślany to zupełnie inny świat niż rzeka. To rozległy, słonawy akwen u ujścia Wisły, oddzielony od otwartego Bałtyku wąską Mierzeją Wiślaną. Liczy 838 km² powierzchni, z czego 328 km² leży po polskiej stronie – reszta należy do Rosji, do obwodu kaliningradzkiego. Ma około 91 km długości i od 6,8 do 13 km szerokości, ale jest przy tym bardzo płytki: średnia głębokość to zaledwie 2,7 m, a największa po polskiej stronie to około 5,1 m. Dno jest muliste, a woda słonawa – zasolenie rośnie w stronę morza, od około 2,2 promila przy Krynicy Morskiej do ponad 5 promili bliżej cieśniny.

Z otwartym morzem zalew łączy się w dwóch miejscach. Od wieków była to Cieśnina Piławska po stronie rosyjskiej, przy Bałtijsku. Od 17 września 2022 roku doszło drugie połączenie – Przekop Mierzei Wiślanej, czyli kanał żeglugowy ze śluzą, przecinający mierzeję w okolicach Skowronków i dający Polsce własną drogę z zalewu na Bałtyk.

Pływanie po zalewie – czym różni się od rzeki i na co uważać

To najważniejsza rzecz do zrozumienia: zalew rządzi się prawami morza, nie rzeki. Na rzece niesie cię nurt, a największym wrogiem bywa powalone drzewo. Tutaj nurtu praktycznie nie ma – wszystko zależy od wiatru. A wiatr na płytkiej, otwartej wodzie potrafi w kilkanaście minut zbudować krótką, stromą i męczącą falę, która dla kajaka jest znacznie groźniejsza niż spokojny prąd rzeki.

Do tego dochodzi płytkość i muliste dno. Południowa część, czyli Zatoka Elbląska, ma miejscami zaledwie 1-1,5 m głębokości, a wyznaczone szlaki żeglowne, po których poruszają się większe jednostki, mają minimum 2,2 m. Kajak ma tu jedną przewagę – wpłynie tam, gdzie łódź osiądzie na mieliźnie albo utknie w szuwarach – ale trzeba pilnować, gdzie się jest.

Zasady są proste i bezwzględne. Sprawdzaj prognozę wiatru przed każdym wyjściem i nie wypływaj przy silniejszym. Trzymaj się blisko brzegu i płyń wzdłuż niego, a nie w poprzek otwartej tafli. Kamizelka to podstawa, a nie ozdoba. Zalew to akwen raczej dla osób z doświadczeniem i najlepiej w kajaku morskim albo turystycznym, nie w lekkim rzecznym. Początkujący poczują się bezpieczniej na osłoniętych rzekach Pętli Żuławskiej, o których niżej – i to jest rozsądny wybór.

Noclegi i logistyka

Tu też jest inaczej niż nad rzeką. Nad zalewem nie ma „dzikiego biwaku na wodzie" – nocleg planuje się w portach, marinach i przystaniach, których w regionie jest sporo, bo cały obszar spina turystyczny szlak Pętli Żuławskiej. Pomosty i mariny znajdziesz między innymi w Elblągu, Tolkmicku, Kątach Rybackich, Krynicy Morskiej i Nowej Pasłęce, a na Mierzei działają kempingi i kwatery kurortowe. Wyprawę planuje się więc od portu do portu, z wcześniejszym sprawdzeniem pogody – bardziej jak morski rejs niż spontaniczny spływ.

Przyroda

Przyroda jest tu absolutnie pierwszoligowa i to ona bywa głównym powodem, żeby tu przypłynąć. Mierzeję Wiślaną chroni Park Krajobrazowy Mierzei Wiślanej, utworzony w 1985 roku, w którym niemal wszystko to wydmy i sosnowe bory nadmorskie – lasy stanowią około 90 procent jego powierzchni. W parku leżą trzy rezerwaty: Buki Mierzei Wiślanej, Kąty Rybackie i Mewia Łacha.

Najsłynniejszy jest rezerwat Kąty Rybackie, chroniący największą w Polsce i jedną z największych w Europie kolonię kormorana czarnego, a obok niej drugą co do wielkości w kraju kolonię czapli siwej. Podczas jednego z liczeń naliczono tu ponad 11 tysięcy gniazd. Widok i odgłos tysięcy ptaków w koronach drzew robi ogromne wrażenie – choć drzewa pod ciężarem gniazd i guana z czasem obumierają, tworząc surowy, „księżycowy" krajobraz. Z kolei rezerwat Mewia Łacha przy ujściu Wisły słynie z mew, rybitw i coraz liczniejszych fok szarych wylegujących się na piaszczystych łachach.

Sam zalew jest jedną z najważniejszych w tej części Europy ostoi ptaków wodnych i błotnych, objętą siecią Natura 2000. Płytka, zarastająca woda, trzcinowiska Zatoki Elbląskiej i ujścia Nogatu to raj dla łabędzi, kormoranów, gęsi, kaczek, perkozów i rybitw, a wiosną i jesienią zatrzymują się tu tysiące ptaków przelotnych. Osobnym skarbem jest pobliskie Jezioro Druzno pod Elblągiem – płytkie, deltowe jezioro, rezerwat, w którym gniazduje około 200 gatunków ptaków; objęte konwencją ramsarską jako mokradło o międzynarodowym znaczeniu.

W wodzie także dużo się dzieje. W zalewie żyją sandacze, leszcze, płocie, okonie i węgorze, wchodzą tu również ryby wędrowne, jak certa, a od strony morza zagląda śledź. To od wieków akwen rybacki – stąd nazwy w rodzaju Kątów Rybackich – i po dziś dzień można spotkać na nim tradycyjne łodzie.

Żuławy Wiślane – kraina wydarta wodzie

Na południe i zachód od zalewu rozciągają się Żuławy Wiślane – wielka, płaska delta Wisły o powierzchni około 1700 km². To jeden z najbardziej niezwykłych krajobrazów Polski, bo znaczna jego część leży poniżej poziomu morza. Właśnie tu jest największa depresja w kraju: najniższy punkt Polski znajduje się we wsi Marzęcino, 2,2 m poniżej poziomu morza (do 2022 roku rekord należał do Raczek Elbląskich, 1,8 m poniżej). Wiele z tych terenów było dawniej dnem zalewu i wynurzyło się dopiero dzięki pracy pomp.

Żuławy to krajobraz w całości stworzony ludzką ręką – sieć kanałów, wałów, śluz i stacji pomp, które odwadniają depresyjne poldery i chronią je przed powodzią. Bez tej nieustannej pracy region po prostu wróciłby pod wodę.

Za tym stoi wyjątkowa historia osadnicza. Od XVI wieku ściągali tu osadnicy znad Morza Północnego – z dzisiejszej Holandii, Fryzji, Niemiec i Danii – nazywani olędrami, wśród nich mennonici. Przynieśli ze sobą sztukę osuszania i uprawy podmokłych ziem: kopali kanały, sypali terpy, czyli sztuczne wzniesienia chroniące zagrody przed wodą, i stawiali charakterystyczne domy podcieniowe. Najpiękniejsze zachowane przykłady tych XVIII-wiecznych domów zobaczysz w Trutnowych, Różynach, Koszwałach i Miłocinie. Po mennonitach zostały też ciche, wiejskie cmentarze. To dziedzictwo sprawia, że Żuławy mają klimat, jakiego nie ma nigdzie indziej w Polsce – trochę holenderski, trochę własny.

Mierzeja Wiślana – wydmy, bory i kurorty

Mierzeja Wiślana to wąski, piaszczysty wał lądu oddzielający zalew od Bałtyku. Cała ma około 96 km, a jej polska część liczy 31,5 km, przy szerokości od 600 m do 2 km. Po jednej stronie masz morze, po drugiej zalew, a pośrodku wydmy i pachnące sosnowe bory.

Wzdłuż mierzei leży kilka miejscowości wartych zapamiętania. Krynica Morska to najpopularniejszy kurort, z portem, latarnią i plażami. Kąty Rybackie słyną z rezerwatu kormoranów i dawnego rybołówstwa. Sztutowo to miejsce trudne, ale ważne – działał tu niemiecki obóz koncentracyjny Stutthof, dziś muzeum i miejsce pamięci, którego nie sposób pominąć, mówiąc o tym regionie. Dalej na wschód, przy Piaskach, mierzeja dochodzi do granicy z Rosją. Od zachodu domyka ją Wyspa Sobieszewska z rezerwatem Mewia Łacha przy ujściu Wisły. Przez środek mierzei przecina ją dziś Przekop z 2022 roku.

Okoliczne rzeki i Pętla Żuławska

Dla kajakarza najciekawsze jest to, że zalew to tylko część większego, wodnego świata. Cały region spina Pętla Żuławska – turystyczny szlak wodny liczący około 303 km, będący fragmentem Międzynarodowej Drogi Wodnej E70. Łączy on wody Wisły, Martwej Wisły, Szkarpawy, Wisły Królewieckiej, Nogatu i Wisły Śmiałej z samym zalewem, tworząc sieć tras na każdy gust.

Kilka z tych rzek warto znać z nazwy. Nogat to dawne, główne ramię Wisły – prowadzi wprost do Malborka i uchodzi do zalewu, a nad jego brzegiem stoi największy ceglany zamek świata. Szkarpawa i Wisła Królewiecka to spokojne, ciche rzeki dla tych, którzy szukają bliskości natury z dala od zgiełku. Rzeka Elbląg ma z kolei klimat miejski, z mostami zwodzonymi, i łączy zalew z Jeziorem Druzno oraz ze słynnym Kanałem Elbląskim. Od wschodu, od strony Warmii, do zalewu wpadają jeszcze Pasłęka i Bauda.

Osobnego zdania wart jest Kanał Elbląski – jeden z najbardziej niezwykłych zabytków hydrotechniki na świecie. Zaprojektowany w XIX wieku przez Jacoba Steenkego, prowadzi statki po systemie pięciu pochylni, po których jednostki pokonują różnicę poziomów na wózkach jadących po szynach – dosłownie płyną po lądzie. Cała droga wodna liczy 127,5 km i sięga w głąb pojezierza.

Miasta do zwiedzania

Wielka zaleta tego regionu polega na tym, że pływanie łatwo połączyć ze zwiedzaniem miejsc pierwszej wagi.

**Elbląg** to naturalna brama do zalewu – miasto z odbudowaną starówką, portem, początkiem Kanału Elbląskiego i sąsiedztwem Jeziora Druzno. Dobre miejsce, by zacząć albo zakończyć wyprawę.

**Frombork** leży wprost nad zalewem i jest jednym z najważniejszych adresów w historii nauki. To tu Mikołaj Kopernik mieszkał, pracował i został pochowany – w gotyckiej katedrze z XIV wieku na Wzgórzu Katedralnym. Dziś czekają tu muzeum Kopernika, planetarium, wahadło Foucaulta i słynny festiwal muzyki organowej, organizowany od 1967 roku.

**Malbork**, choć leży nie nad samym zalewem, lecz nad Nogatem, jest obowiązkowym punktem. Zamek krzyżacki, wznoszony od XIII wieku jako stolica zakonu, to największa ceglana twierdza świata i obiekt z listy UNESCO. Można do niego dopłynąć Nogatem i przenocować w tamtejszej marinie.

W zasięgu ręki są też mniejsze, ale urokliwe miejsca wschodniego brzegu – Tolkmicko, Kadyny czy Braniewo na Warmii – a od zachodu Gdańsk.

Podsumowanie

Zalew Wiślany z Żuławami i Mierzeją to region, w którym woda znaczy coś zupełnie innego niż na rzece. To morska tafla zamiast nurtu, kraina wydarta morzu zamiast dzikiej doliny, mennonickie domy i krzyżackie zamki zamiast leśnych ostępów. Pływa się tu ostrożniej i z okiem na wiatr, ale w zamian dostaje się jedną z najbogatszych ptasich ostoi w Polsce, wyjątkową historię osadniczą i możliwość, by z pokładu kajaka dopłynąć pod mury Malborka albo pod katedrę Kopernika. To woda dla tych, którzy chcą czegoś więcej niż spływ.